Bir portakal kabuğunu yırtmadan ya da buruşturmadan masaya düz serebilir misiniz? Yapamazsınız. Dünya haritası çizen herkes aynı sorunla karşılaşır: küre yüzeyi, düzleme bozulmadan aktarılamaz. Bu aktarımı yapan matematiksel yöntemlere harita projeksiyonu denir. Her projeksiyon bir şeyi korur, başka bir şeyi feda eder.
Batlamyus'tan bugüne
Sitemize adını veren Batlamyus (Klaudios Ptolemaios), MS 2. yüzyılda İskenderiye'de yaşamış bir gök bilimci ve coğrafyacıdır. Geographike Hyphegesis (Coğrafya Rehberi) adlı eserinde bilinen dünyadaki binlerce yerin enlem ve boylam benzeri koordinatlarını listelemiş ve küreyi düzleme aktarmak için iki farklı projeksiyon yöntemi tarif etmiştir. Eser, yüzyıllar sonra Rönesans Avrupası'nda yeniden basılarak modern kartografyanın doğuşunu etkilemiştir. Yani haritanın “nasıl düzleştirileceği” sorusu, en az 1800 yıllık bir sorudur.
Projeksiyonlar neyi korur?
- Açı koruyan (konform): Küçük alanlarda şekilleri ve yönleri doğru gösterir. Denizcilik ve navigasyon için idealdir. Mercator bu türdendir.
- Alan koruyan (eşdeğer): Ülkelerin yüzölçümlerini birbirine göre doğru gösterir, ama şekilleri bozar. Tematik dünya haritaları için önerilir.
- Uzaklık koruyan: Belirli bir noktadan ya da belirli çizgiler boyunca uzaklıkları doğru gösterir.
- Uzlaşmacı: Hiçbir özelliği tam korumaz ama hepsindeki bozulmayı dengeler. Robinson ve Winkel Tripel bu gruptandır.
Mercator ve “büyük Grönland” yanılgısı
Flaman kartograf Gerardus Mercator'un 1569'da yayımladığı projeksiyon, sabit pusula yönündeki rotaları düz çizgi olarak gösterdiği için denizciler için devrim niteliğindeydi. Ancak bunun bir bedeli vardır: ekvatordan kutuplara doğru alanlar giderek büyür. Mercator haritasında Grönland neredeyse Afrika kadar büyük görünür. Gerçekte Afrika, Grönland'dan yaklaşık 14 kat daha büyüktür.
Bugün çevrim içi haritaların çoğu, Mercator'un bir türevi olan Web Mercator'u kullanır. Yakınlaştırıp kaydırmayı kolaylaştırdığı ve şehir ölçeğinde şekilleri koruduğu için web haritacılığının standardı olmuştur.
Türkiye haritası için Mercator ne kadar sorunlu?
Mercator'da alanı büyüten ölçek faktörü, enlemin sekantına (1 ÷ kosinüs) eşittir. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında uzanır. Bu aralıkta ölçek faktörü yaklaşık 1,24 ile 1,35 arasında değişir. Yani Karadeniz kıyısı, Akdeniz kıyısına göre uzunlukta yaklaşık yüzde 9, alanda ise yaklaşık yüzde 18 daha büyük görünür. Bu fark, ülke ölçeğindeki tematik haritalarda kabul edilebilir düzeydedir. Ancak dünya haritasında Kanada, Rusya ve İskandinavya'nın alanları ciddi şekilde abartılır.
Dünya haritalarında doğru seçim
Ülkeleri bir değere göre renklendirdiğiniz koroplet dünya haritalarında alan bozulması, okuyucunun yargısını doğrudan etkiler. Mercator'da devasa görünen Rusya ya da Kanada, renginden bağımsız olarak göze daha önemli görünür. Bu nedenle dünya ölçeğindeki tematik haritalarda Eşit Dünya (Equal Earth), Mollweide gibi alan koruyan ya da Robinson gibi uzlaşmacı projeksiyonlar tercih edilir. Eşit Dünya projeksiyonu 2018'de, tematik dünya haritaları için Mercator'a alternatif olarak geliştirilmiştir.
Okuyucu olarak neye dikkat etmeli?
- Haritadaki ülke büyüklüklerini gerçek yüzölçümü sanmayın; projeksiyonu sorgulayın.
- Kutuplara yakın bölgelerde ölçek çubuğunun haritanın her yerinde geçerli olmadığını hatırlayın.
- Uçuş rotaları gibi uzun mesafeli çizgilerin Mercator'da eğri görünmesi bir hata değil, büyük daire rotalarının doğal sonucudur.
Batlamyus'ta projeksiyon
Batlamyus'taki interaktif haritalar ve Atölye, altlık harita karolarıyla uyum için Mercator tabanlı bir izdüşüm kullanır. Türkiye ve Avrupa ölçeğinde bu seçim pratik ve tutarlıdır. Dünya haritası hazırlarken yüksek enlemlerdeki ülkelerin alanlarının büyüdüğünü göz önünde bulundurun. Gerekirse haritanın altına “Projeksiyon: Web Mercator” notunu ekleyin. Hangi harita elemanlarının bulunması gerektiğini harita elemanları yazımızda anlattık.