Bir tematik haritada renk, süs değil veri taşıyıcısıdır. Okuyucu lejantı okumadan önce renklerden bir sonuç çıkarır: koyu olan “çok”, kırmızı olan “kötü”, yeşil olan “iyi” gibi. Bu nedenle paletin verinin yapısına uygun seçilmesi, haritanın doğru anlaşılmasının ön koşuludur. Kartografyada üç temel palet türü vardır.
1. Sıralı (ardışık) paletler
Açıktan koyuya doğru ilerleyen tek renk tonu ya da birbirine yakın birkaç renkten oluşur. “Azdan çoğa” sıralanan her veri için uygundur: nüfus yoğunluğu, kişi başı gelir, okullaşma oranı. Kural basittir: düşük değer açık, yüksek değer koyu. Beyaz zemin üzerinde göz koyu renkleri “daha fazla” olarak algılar.
Gökkuşağı (kırmızı–turuncu–sarı–yeşil–mavi) paletlerden kaçının. Bu renklerin doğal bir sırası yoktur. Sarı gibi parlak tonlar ortadaki değerleri olduğundan önemli gösterir, renk körlüğü olan okuyucular için de ayrımı zorlaştırır. Viridis ve benzeri “algısal olarak düzgün” paletler, parlaklığın değerle düzenli arttığı modern alternatiflerdir.
2. İki yönlü (ıraksak) paletler
Ortada nötr bir renk (beyaz, açık gri ya da açık sarı), iki uçta farklı iki renk bulunur. Verinin anlamlı bir orta noktası olduğunda kullanılır:
- Net göç: sıfırın üstü göç alan, altı göç veren iller.
- Nüfus artış hızı: artan ve azalan iller.
- Ülke ortalamasından sapma: ortalamanın üstü ve altı.
İki yönlü paletin orta noktasını verinin ortalamasına değil, anlamlı değere (çoğunlukla sıfıra) sabitlemek gerekir. Aksi hâlde aslında nüfusu artan bir il, ortalamanın altında kaldığı için “azalan” rengiyle boyanabilir. Batlamyus'ta net göç gibi işaretli göstergeler bu nedenle sıfırda ortalanan kırmızı–mavi skalayla gösterilir.
3. Kategorik (niteliksel) paletler
Sıralı olmayan sınıflar için kullanılır: coğrafi bölgeler, baskın tarım ürünü, iklim tipi, siyasi sınırlar. Burada renklerin parlaklıkları birbirine yakın olmalıdır ki hiçbir kategori diğerinden “daha önemli” görünmesin. Kategori sayısı 7–8'i aştığında renkleri ayırt etmek zorlaşır. Bu durumda küçük kategorileri “diğer” altında birleştirmek ya da doğrudan haritaya etiket yazmak daha iyi sonuç verir.
Komşu alanların aynı renge boyanmaması gereken idari haritalarda (örneğin dilsiz il haritası), dört renk teoremi gereği dört–beş renk genellikle yeterlidir. Batlamyus Atölye, komşuluk bilgisini kullanarak bitişik illere farklı renk atayabilir.
Renk körlüğüne uygun harita
Renk görme eksikliği, özellikle erkeklerde yaygındır. Kaynaklara göre erkeklerin yaklaşık yüzde 8'i, kadınların ise yaklaşık yüzde 0,5'i bir tür renk körlüğü yaşar. En yaygın türlerde kırmızı ve yeşil birbirine karışır. Bir sınıfta 30 öğrenci varsa, birkaç öğrencinin kırmızı–yeşil bir haritayı doğru okuyamama ihtimali azımsanmayacak kadar yüksektir. Bunun için:
- Kırmızı–yeşil karşıtlığı yerine kırmızı–mavi ya da turuncu–mor kullanın.
- Sıralı paletlerde renk tonundan çok parlaklık farkına güvenin.
- Haritayı gri tonlamada yazdırdığınızda sınıfların hâlâ ayırt edilebildiğini kontrol edin.
- Önemli bilgileri yalnızca renkle değil, etiket ya da desenle de verin.
Renk ve anlam
Renklerin kültürel çağrışımlarını da hesaba katın. Kırmızı çoğu okuyucuda tehlike ya da kayıp algısı yaratır. Bu nedenle “yüksek okuryazarlık” gibi olumlu bir değeri koyu kırmızıyla göstermek kafa karıştırabilir. Mavi ve yeşil tonları genellikle nötr ya da olumlu algılanır. Su ile ilgili veriler için mavi, tarım ve bitki örtüsü için yeşil, sıcaklık için turuncu–kırmızı tonları okuyucunun beklentisine uyar.
Baskı ve ekran farkı
Ekranda canlı görünen bir palet, ofis yazıcısında soluk ya da çamurlu çıkabilir. Çok açık ilk sınıf, kâğıtta beyaz zeminden ayırt edilemeyebilir. Çalışma kâğıdı ya da poster hazırlıyorsanız önce bir deneme çıktısı alın. Gerekirse en açık sınıfı biraz koyulaştırın ve il sınırlarını belirgin bir çizgiyle verin.
Batlamyus'ta palet seçimi
Keşfet sayfasındaki renk skalası menüsünde sıralı ve iki yönlü paletler, ters çevirme ve sınıflama seçenekleri bulunur. Seçiminiz paylaşım bağlantısına da eklenir. Böylece gönderdiğiniz kişi haritayı aynı renklerle görür. Atölye'de ise sınır çizgisi rengi ve kalınlığı dahil tüm stil ayarlarını kendiniz belirleyebilirsiniz. Sınıf sınırlarının nasıl seçileceğini sınıflandırma yöntemleri yazımızda anlattık.