Ham sayı mı, oran mı? yazımızda toplam değerlerin koroplet haritada yanıltıcı olduğunu anlatmıştık. Peki bir ilin toplam fındık üretimini, toplam nüfusunu ya da toplam ihracatını göstermek istediğimizde ne yapmalıyız? Yanıt: oransal sembol haritası. Bu harita türünde her ilin üzerine, değeriyle orantılı büyüklükte bir sembol (genellikle daire) yerleştirilir. Sembolün boyutu ilin yüzölçümünden bağımsız olduğu için küçük ama üretimi yüksek iller de hak ettiği görünürlüğü kazanır.
Neden daire?
Daire, yönden bağımsızdır, üst üste bindiğinde bile seçilebilir ve göz tarafından kolayca karşılaştırılır. Kare ve üçgen de kullanılabilir. Çubuk (sütun) sembolleri ise uzunluk karşılaştırması daha kolay olduğu için kesin değer okumak gerektiğinde tercih edilebilir.
En kritik nokta: yarıçap değil alan
Oransal sembol haritalarında en sık yapılan hata, dairenin yarıçapını değerle orantılı büyütmektir. Değeri iki katı olan bir ilin dairesinin yarıçapı iki katına çıkarılırsa, alanı dört katına çıkar ve göz farkı olduğundan çok daha büyük algılar. Doğru yöntem, dairenin alanını değerle orantılı yapmaktır. Bunun için yarıçap değerin karekökü ile ölçeklenir:
yarıçap = en büyük yarıçap × √(değer ÷ en büyük değer)
Algı araştırmaları, insanların daire alanlarını bile biraz küçümseme eğiliminde olduğunu gösterir. Kartograf James Flannery'nin 1970'lerdeki çalışmaları bu nedenle karekökten biraz daha büyük bir üs (yaklaşık 0,57) önermiştir. Günlük kullanımda karekök ölçekleme ve iyi tasarlanmış bir lejant çoğu zaman yeterlidir.
Lejant nasıl olmalı?
Oransal sembol lejantı genellikle iç içe geçmiş üç daireden oluşur: küçük, orta ve büyük. Her birinin yanına yuvarlak bir değer yazılır (örneğin 100 bin, 500 bin, 1 milyon ton). Dairelerin alt kenarlarının hizalı olduğu “iç içe” lejant, okuyucunun haritadaki bir daireyi lejantla karşılaştırmasını kolaylaştırır.
Örtüşme sorunu
Türkiye'nin batısında iller küçük ve birbirine yakındır. İstanbul gibi çok büyük değerli bir ilin dairesi komşu illerin dairelerini kapatabilir. Çözümler:
- Büyük daireleri arkaya, küçükleri öne çizin.
- Daireleri yarı saydam yapın ve ince beyaz bir kenar çizgisi ekleyin.
- En büyük daire boyutunu biraz küçültün. Hedef, en büyük dairenin birkaç komşu ili kaplamamasıdır.
İki bilgiyi birlikte göstermek
Oransal sembol ve koroplet birlikte kullanılabilir. Örneğin illerin zemin rengi kişi başı tarım üretimini, üzerlerindeki daireler ise toplam üretimi gösterebilir. Böylece hem “en çok nerede üretiliyor?” hem de “tarım nerede ekonomik olarak daha önemli?” sorusu tek haritada yanıtlanır. Ancak bu tür haritaları sade tutun. Daire renkleri tek ve nötr olmalı, zemin paleti ise açık tonlarda kalmalıdır.
Hangi veriler için uygun?
- Toplam nüfus, öğrenci ya da hane sayısı
- Tarım ürünlerinin üretim miktarı (buğday, fındık, çay, pamuk…)
- İhracat ve ithalat tutarları
- Turist sayısı, hastane yatağı sayısı gibi kapasite verileri
Batlamyus'ta oransal sembol haritası
Atölye'de harita türü adımında oransal sembol seçeneğini işaretleyip bir gösterge seçmeniz yeterlidir. Daire boyutları alan esasına göre hesaplanır, lejant otomatik oluşur. 238 tarım ürününün il bazında üretimi gibi toplam verileri bu yöntemle göstermek, KPSS ve YKS coğrafya konularını görselleştirmek için de pratik bir yoldur.