Bir koroplet haritada 81 ilin değerini 81 ayrı tonla göstermek mümkündür. Ancak insan gözü bu kadar ince farkı ayırt edemez. Bu nedenle kartograflar değerleri genellikle 4–7 sınıfa ayırır ve her sınıfa bir renk verir. Sınıf sınırlarının nereye konduğu ise haritanın anlattığı hikâyeyi doğrudan değiştirir. Aynı işsizlik verisi bir yöntemle “her yer benzer”, başka bir yöntemle “ülke ikiye bölünmüş” gibi görünebilir. Bu yazıda en yaygın sınıflandırma yöntemlerini, avantajlarını ve tuzaklarını karşılaştırıyoruz.
1. Eşit aralık
En küçük ve en büyük değer arasındaki fark, sınıf sayısına bölünür. Örneğin değerler 0 ile 100 arasındaysa ve 5 sınıf istiyorsanız sınırlar 20, 40, 60 ve 80 olur. Anlaşılması en kolay yöntemdir ve lejant “yuvarlak” sayılardan oluştuğu için okuyucu dostudur.
Tuzak: Verinin dağılımı çarpıksa, illerin büyük çoğunluğu tek bir sınıfa yığılır. Nüfus yoğunluğu buna iyi bir örnektir. İstanbul'un yoğunluğu diğer illerin çok üzerinde olduğundan, eşit aralıkla neredeyse bütün Türkiye en açık renkte kalır ve yalnızca birkaç il öne çıkar.
2. Kantil (eşit sayılı sınıflar)
Değerler sıralanır ve her sınıfa eşit sayıda il düşecek şekilde bölünür. 81 il ve 5 sınıf için her sınıfta yaklaşık 16 il bulunur. Harita her zaman “dengeli” ve renkli görünür. Sıralamayı göstermek (hangi iller en üst yüzde 20'de?) için mükemmeldir.
Tuzak: Birbirine çok yakın değerler farklı sınıflara, çok uzak değerler ise aynı sınıfa düşebilir. Üst sınıf, en yüksek değerli il ile ondan çok daha düşük değerli bir ili aynı renkte gösterebilir. Bu yüzden kantil haritalarda lejanttaki gerçek aralıklara mutlaka bakılmalıdır.
3. Jenks doğal kırılmalar
Amerikalı kartograf George F. Jenks'in geliştirdiği bu yöntem, sınırları verideki doğal boşluklara yerleştirir. Matematiksel olarak her sınıfın içindeki farkları en aza, sınıflar arasındaki farkları en çoğa indirmeye çalışır. Sonuçta birbirine benzeyen iller aynı renge, belirgin şekilde ayrışan iller farklı renklere düşer.
Jenks çoğu tematik harita için iyi bir varsayılandır. Ancak sınırlar veriye özgü olduğundan, farklı yılların haritaları karşılaştırılırken sorun çıkarır: 2015 ve 2023 haritalarındaki “koyu kırmızı” farklı değer aralıklarını temsil eder. Zaman karşılaştırmasında ortak (sabit) bir skala kullanmak gerekir.
4. Standart sapma
Sınıflar, ortalamanın kaç standart sapma üstünde ya da altında olunduğuna göre belirlenir. “Ortalamaya göre hangi iller sıra dışı?” sorusuna yanıt verir ve genellikle iki yönlü bir renk skalasıyla kullanılır: ortalama nötr renkte, üstü bir renkte, altı başka bir renkte gösterilir. Verinin yaklaşık normal dağıldığı durumlarda en anlamlı sonucu verir.
5. Elle belirlenen sınırlar
Bazen anlamlı eşikler dışarıdan gelir: yoksulluk sınırı, yasal bir oran ya da yuvarlak sayılar (yüzde 5, 10, 15). Böyle durumlarda sınırları elle girmek, haritayı okuyucunun gerçek dünyadaki kararlarıyla ilişkilendirir. Ayrıca yıllar arası karşılaştırmada aynı sınırları korumanın en güvenilir yoludur.
Hangi yöntemi seçmeliyim?
| Amaç | Önerilen yöntem |
|---|---|
| Genel amaçlı, dengeli bir harita | Jenks doğal kırılmalar |
| Sıralamayı göstermek (en üst %20 vb.) | Kantil |
| Lejantı basit tutmak, dağılım düzgünse | Eşit aralık |
| Ortalamadan sapmayı göstermek | Standart sapma + iki yönlü skala |
| Yıllar arası karşılaştırma, anlamlı eşikler | Elle belirlenen sabit sınırlar |
Kaç sınıf kullanmalı?
Pratikte 5 sınıf çoğu harita için iyi bir dengedir. 3 sınıf ayrıntıyı kaybettirir, 7'den fazla sınıf ise renklerin birbirinden ayırt edilmesini zorlaştırır. Özellikle baskı ve projeksiyon gibi renklerin soluklaştığı ortamlarda bu sorun büyür. Veri az sayıda birimden oluşuyorsa (örneğin 12 İBBS-1 bölgesi), sınıf sayısını 3–4'te tutun.
Dürüst harita için kontrol listesi
- Lejantta sınıf sınırlarını sayı olarak yazın; yalnızca “düşük–yüksek” yazmayın.
- Kullandığınız yöntemi haritanın altına not edin (“Sınıflama: Jenks, 5 sınıf”).
- Verisi olmayan illeri ayrı bir “veri yok” rengiyle gösterin, en açık sınıfa katmayın.
- Aynı veriyi en az iki yöntemle deneyin. Desen değişiyorsa bunu yorumunuzda belirtin.
Batlamyus Atölye'de sınıflandırma
Atölye'nin stil adımında sürekli skala, eşit aralık, kantil, Jenks, standart sapma ve elle sınır seçeneklerini bulabilirsiniz. Sınıf sayısını değiştirdiğinizde harita ve lejant anında güncellenir. Böylece farklı yöntemlerin aynı veriyi nasıl değiştirdiğini kendiniz görebilirsiniz. Renk seçimiyle ilgili ipuçları için renk paletleri yazımıza göz atın.