“Türkiye kaç bölgeden oluşur?” sorusunun yanıtı, kime sorduğunuza göre değişir. Coğrafya öğretmeni yedi der. TÜİK'in bölgesel istatistik bülteni on iki ya da yirmi altı bölgeden söz eder. Kalkınma ajansları ise İBBS-2 alt bölgelerine göre örgütlenir. Bu bölümlemelerin her biri farklı bir amaca hizmet eder ve haritada karıştırıldıklarında hatalı sonuçlara yol açabilir.
Yedi coğrafi bölge
Türkiye'nin coğrafi bölgeleri, 1941 yılında Ankara'da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi'nde belirlenmiştir. Kongre; iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, tarım ve yaşam biçimi gibi doğal ve beşerî özellikleri dikkate alarak ülkeyi yedi bölgeye ayırmıştır: Marmara, Ege, Akdeniz, İç Anadolu, Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu. Bölgeler ayrıca bölümlere ayrılır.
Önemli bir nokta: coğrafi bölge sınırları il sınırlarını izlemez. Doğal özelliklere göre çizildiği için bazı illerin toprakları iki ya da üç bölgeye yayılır. Örneğin Sivas'ın bir kısmı İç Anadolu, bir kısmı Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde kalır. Yine de pratikte, özellikle eğitim materyallerinde, her il ağırlıklı olarak yer aldığı bölgeye atanır.
İBBS (NUTS) bölgeleri
İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması, 2002 yılında Avrupa Birliği'nin NUTS sistemiyle uyumlu bölgesel istatistik üretmek amacıyla tanımlanmıştır. Burada ölçüt doğal özellikler değil; nüfus büyüklüğü, coğrafi bütünlük ve idari sınırlardır. İBBS bölgeleri her zaman il sınırlarına göre oluşturulur:
- İBBS-1: 12 bölge (örneğin TR1 İstanbul, TR3 Ege, TRC Güneydoğu Anadolu)
- İBBS-2: 26 alt bölge (örneğin TR52 Konya–Karaman, TR90 Doğu Karadeniz)
- İBBS-3: 81 il
İstanbul tek başına hem bir İBBS-1 hem de bir İBBS-2 bölgesidir. Bunun nedeni nüfusunun büyüklüğüdür.
Hangi durumda hangisini kullanmalı?
| Amaç | Uygun bölümleme |
|---|---|
| Coğrafya dersi, iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü | Yedi coğrafi bölge |
| Resmî bölgesel istatistik, AB karşılaştırması | İBBS-1 veya İBBS-2 |
| İşgücü ve hane anketine dayalı göstergeler | Çoğunlukla İBBS-2 (veri o düzeyde yayımlanır) |
| Kalkınma ajansları, bölgesel teşvikler | İBBS-2 |
| İl karşılaştırması | İBBS-3 (81 il) |
Haritada sık yapılan karışıklıklar
- İBBS-1 bölgelerini coğrafi bölgelerle aynı sanmak. Örneğin İBBS'deki Doğu Marmara (TR4); coğrafi olarak İç Anadolu'da sayılan Eskişehir'i ve Karadeniz'de sayılan Bolu ile Düzce'yi içerir. Coğrafi Doğu Anadolu ise İBBS'de Kuzeydoğu Anadolu (TRA) ve Ortadoğu Anadolu (TRB) olarak ikiye ayrılır.
- İBBS-2 düzeyindeki bir değeri il haritasına aktarıp “il verisi” gibi sunmak. Bu durumda lejantta veya kaynak notunda verinin düzeyi açıkça belirtilmelidir.
- Coğrafi bölge ortalamasını hesaplarken illerin yalnızca bir kısmının o bölgede olduğunu unutmak.
Batlamyus'ta bölge haritaları
Atölye'nin veri adımında “Türkiye'nin 7 coğrafi bölgesi” seçeneğiyle illeri bölgelerine göre renklendirebilir, ders için hazırlanmış bölgeler şablonunu kullanabilirsiniz. Avrupa kapsamında ise Eurostat'ın NUTS 2 bölge göstergeleriyle Türkiye'yi Avrupa bölgeleriyle karşılaştırabilirsiniz. Dilsiz bölge haritaları ve boyama etkinlikleri için çalışma kağıtları bölümüne göz atın. İBBS düzeyinde yayımlanan veriler hakkında daha fazla bilgi için TÜİK il verileri rehberini okuyabilirsiniz.