Türkiye'nin illere göre nüfus yoğunluğu haritasını açtığınızda ilk göze çarpan, koyu renklerin batıda, özellikle Marmara çevresinde toplanması ve doğuya gidildikçe renklerin açılmasıdır. Türkiye ortalaması km² başına yaklaşık 110 kişi civarındayken İstanbul'da bu değer binlerle ifade edilir. Doğu Anadolu'nun bazı illerinde ise km² başına birkaç on kişi düşer. Bu yazıda bu desenin arkasındaki doğal ve beşerî etkenleri ele alıyoruz. Coğrafya derslerinde “nüfusun dağılışını etkileyen faktörler” konusunun haritadaki karşılığı tam olarak budur.
1. Yer şekilleri ve yükselti
Anadolu'da ortalama yükselti batıdan doğuya doğru artar. Ege'de denize dik uzanan ovalar ve Marmara'nın alçak düzlükleri tarım, yerleşme ve ulaşım için elverişlidir. Doğu Anadolu ise yüksek platolar ve dağlık alanlardan oluşur. Yükseltinin artması tarım süresini kısaltır, ulaşımı zorlaştırır ve yerleşmeleri vadilere ve ovalara sıkıştırır. Bu nedenle Erzurum, Muş ya da Van gibi illerde nüfus belirli ovalarda toplanırken geniş alanlar seyrek kalır.
2. İklim
Kıyı bölgelerinin ılıman iklimi yıl boyu tarım ve turizm faaliyetine olanak tanır. Doğu Anadolu'da ise karasallık belirgindir. Kışlar uzun, soğuk ve karlıdır. Kar örtüsünün yerde kaldığı gün sayısı yüksektir. Sert iklim koşulları hem tarımsal üretimi hem de yerleşme ve ulaşım maliyetini olumsuz etkiler. İklim göstergelerini haritada görmek için Keşfet sayfasının iklim kategorisinden ocak ortalama sıcaklığı haritasını açıp nüfus yoğunluğu haritasıyla karşılaştırabilirsiniz.
3. Sanayi, ticaret ve hizmetler
Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren, özellikle 1950'lerden sonra sanayi yatırımları İstanbul, Kocaeli, Bursa, İzmir ve Ankara çevresinde yoğunlaşmıştır. Limanlar, Avrupa pazarına yakınlık, nitelikli işgücü ve hazır altyapı bu illeri cazip kılmıştır. Sanayi, beraberinde hizmet sektörünü de büyütür. Sonuçta iş olanakları batıda toplanır ve nüfus iş olanaklarını izler.
4. Ulaşım
Karayolları, demiryolları, limanlar ve havalimanlarının yoğunluğu da batıda daha yüksektir. Ulaşımı kolay olan yerler hem sanayi hem de tarım ürünlerinin pazara ulaştırılması açısından avantajlıdır. Ulaşım ağı ile nüfus yoğunluğu arasındaki ilişki karşılıklıdır: kalabalık yerlere daha çok yatırım yapılır, yatırım yapılan yerler de daha çok nüfus çeker.
5. İç göç
1950'lerden bu yana Türkiye'de güçlü bir kırdan kente ve doğudan batıya göç yaşanmıştır. Tarımda makineleşme, nüfus artışı, eğitim ve iş arayışı bu göçün başlıca nedenleridir. Uzun süre göç veren illerde nüfus azalmış ya da yavaş artmış, göç alan illerde ise hızla büyümüştür. Bu eğilimi illerin net göç hızı haritasında yıllar boyunca izlemek mümkündür.
Desenin istisnaları
“Batı yoğun, doğu seyrek” genellemesi haritanın tamamını açıklamaz. Dikkatli bakıldığında önemli istisnalar görülür:
- Doğu Karadeniz kıyısı: Arazi çok engebeli olmasına rağmen Rize ve Trabzon gibi kıyı illerinde yoğunluk görece yüksektir. Bol yağış, çay ve fındık tarımı ile kıyı boyunca sıralanan yerleşmeler bunun nedenidir.
- Güneydoğu Anadolu: Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır ve Batman gibi illerde hem verimli ovalar hem de yüksek doğurganlık nedeniyle yoğunluk doğudaki komşularından belirgin şekilde yüksektir.
- İç Anadolu: Ankara dışındaki iller, batıda olmalarına rağmen geniş yüzölçümleri ve kurak bozkır koşulları nedeniyle orta ve düşük yoğunluk sınıflarında kalır.
- Akdeniz kıyısı: Toroslar nüfusu kıyı ovalarına (Çukurova, Antalya ovası) sıkıştırır. İl ortalaması, kıyıdaki yüksek yoğunluğu ve dağlık iç kesimdeki seyrekliği birlikte yansıtır.
Haritayı doğru okumak için iki uyarı
- Yoğunluk, il ortalamasıdır. Bir ilin bütün alanında aynı yoğunluk yoktur. İlçe düzeyinde açtığınızda il merkezleri ve kıyı ilçeleri ile dağlık ilçeler arasındaki fark çok daha net görünür.
- Yoğunluk dağılımı çok çarpıktır. Eşit aralıklı sınıflama kullanılırsa neredeyse bütün iller aynı renge düşer. Kantil ya da Jenks sınıflaması seçin. Ayrıntılar: sınıflandırma yöntemleri.
Sınıfta uygulama önerisi
Öğrencilerden önce nüfus yoğunluğu haritasını, ardından ocak sıcaklığı ve yıllık yağış haritalarını incelemelerini isteyin. Her harita için “yoğunluğu açıklıyor mu, istisnalar neler?” sorusunu tartışın. Haritaları Atölye'den A4 olarak çıktı alabilir ya da çalışma kağıtları bölümündeki nüfus yoğunluğu etkinliklerini kullanabilirsiniz.