Bölgesel gelişmişlik farklarını göstermek için en çok kullanılan harita, illere göre kişi başına gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH) haritasıdır. TÜİK, il düzeyinde GSYH'yi her yıl yayımlar. Haritada Marmara'nın sanayi illeri ve Ankara en koyu, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun birçok ili en açık renklerde görünür. Ancak bu haritayı doğru yorumlamak için GSYH'nin ne ölçtüğünü iyi bilmek gerekir.
GSYH neyi ölçer?
GSYH, belirli bir dönemde bir coğrafi alanda üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir. Kişi başı GSYH ise bu toplamın ilin nüfusuna bölünmesiyle elde edilir. Dolayısıyla kişi başı GSYH, bir ilin “üretim kapasitesini” nüfusuna göre ölçer. Ancak doğrudan “o ilde yaşayan insanların geliri” anlamına gelmez.
Yorumlarken dikkat edilmesi gereken beş nokta
1. Üretim yeri etkisi
Büyük bir rafineri, liman, enerji santrali ya da otomotiv fabrikası, bulunduğu ilin GSYH'sini çok yükseltir. Bu üretimden elde edilen kâr ise başka bir ilde bulunan şirket merkezine ya da yurt dışına gidebilir. Ayrıca komşu ilden her gün işe gelen çalışanlar ürettikleri değeri çalıştıkları ile yazdırır, ama nüfus olarak yaşadıkları ilde sayılır. Kocaeli gibi sanayi illerinin kişi başı GSYH'sinin çok yüksek çıkmasında bu etkenler rol oynar.
2. Cari fiyatlar ve enflasyon
İl GSYH verileri genellikle cari fiyatlarla (TL) yayımlanır. Yüksek enflasyon dönemlerinde TL cinsinden değerler her yıl hızla arttığı için farklı yılların haritaları aynı renk skalasıyla karşılaştırılamaz. Yıllar arası karşılaştırmada her ilin değerini Türkiye ortalamasına bölerek bir endeks oluşturmak (Türkiye = 100) en pratik çözümdür. Böylece “bu il ülke ortalamasının yüzde kaçında?” sorusu her yıl için aynı ölçekle yanıtlanır.
3. Döviz ve satın alma gücü
Uluslararası karşılaştırmada GSYH dolara çevrilir. Ancak döviz kuru dalgalanmaları gerçek refah değişimini yansıtmayabilir. Ülke karşılaştırmalarında satın alma gücü paritesi (SGP/PPP) ile düzeltilmiş değerler daha anlamlıdır. Bu, il içi karşılaştırmada genellikle bir sorun değildir, çünkü tüm iller aynı para birimini kullanır. Ancak bölgeler arası fiyat farkları da vardır.
4. Kayıt dışı ekonomi ve kurumsal nüfus
Kayıt dışı faaliyetin yoğun olduğu ya da nüfusta öğrenci, asker gibi kurumsal grupların payının yüksek olduğu illerde kişi başı değerler olduğundan farklı görünebilir.
5. Ortalama dağılımı göstermez
Kişi başı GSYH bir ortalamadır. Gelirin il içinde nasıl dağıldığını göstermez. Yüksek GSYH'li bir ilde de ciddi gelir eşitsizlikleri bulunabilir.
Bölgesel desen
Bu sınırlılıklara rağmen kişi başı GSYH haritası, Türkiye'deki bölgesel farkları güçlü biçimde ortaya koyar. En yüksek değerler İstanbul, Kocaeli, Ankara, İzmir ve Bursa gibi sanayi ve hizmet merkezlerinde, Ege ve Akdeniz'in turizm ve tarımda öne çıkan bazı illerinde görülür. En düşük değerler ise genellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun, nüfus artış hızı yüksek ve sanayisi sınırlı illerinde yer alır. En yüksek ve en düşük il arasındaki fark birkaç kat düzeyindedir.
Haritayı hangi göstergelerle birlikte okumalı?
- İşsizlik oranı: Üretim kapasitesi ile istihdam arasındaki ilişkiyi gösterir.
- Nüfus artış hızı ve yaş yapısı: Genç nüfusu fazla illerde kişi başı değer bu nedenle de düşük kalır.
- Net göç hızı: Göç alan iller genellikle kişi başı GSYH'si yüksek illerdir.
- Eğitim göstergeleri: Uzun vadede gelir farklarının en önemli belirleyicilerindendir.
Renk ve sınıflama önerisi
Endeks (Türkiye = 100) kullanıyorsanız iki yönlü bir palet ve 100'de sabitlenmiş bir orta nokta seçin. Ortalamanın üstü bir renkte, altı başka bir renkte görünür. Ham TL değerlerini gösteriyorsanız sıralı bir palet ve Jenks sınıflaması uygun olur. Ayrıntılar için renk paletleri ve sınıflandırma yazılarımıza bakabilirsiniz.
Batlamyus'ta deneyin
Keşfet sayfasında ekonomi kategorisinden kişi başına GSYH göstergesini seçin, bir ile tıklayarak zaman serisini inceleyin ve iki ili karşılaştırın. Grafikler bölümündeki dağılım grafiğiyle kişi başı GSYH ile başka bir göstergenin (örneğin işsizlik) ilişkisini 81 il için görebilirsiniz.